De barokke steden van Val di Noto

De barokke steden van de Val di Noto kennen een turbulent verleden. In 1693 veegde een desastreuse aardbeving steden en dorpen in de Val di Noto, gelegen in het zuidoosten van Sicilië, volledig van de kaart. Ze werden heropgebouwd in de toen hippe barokke bouwstijl. En dat is nog altijd goed terug te zien. Vergezeld met mijn camera, de Fujifilm GFX RS, ging ik op ontdekkingsreis in de barokke vallei.

Noto, de gouden stad

Op een zonnige ochtend op een terrasje aan de Corso Vittorio Emanuele in het oude centrum van Noto wordt een typisch Siciliaans ontbijt uitgeserveerd. Granita al limone en een cornetto al pistacchio. Het normale, doordeweekse leven ontwaakt en de bijhorende vaste ochtendrituelen vormen een vermakelijk schouwspel. Een straatveger in een Piaggio, een marktkoopman die zorgvuldig zijn handel uitstalt en een groepje seniore mannetjes die het plein nauwlettend in de gaten houden. Precies zoals ik het me had voorgesteld. Al gauw wordt duidelijk waar Noto de bijnaam ‘de gouden stad’ aan te danken heeft. Naarmate het zonlicht steeds meer aan terrein wint, worden de façades, daken en muren van de stad gehuld in een gouden gloed. De gebouwen zijn gemaakt van kalksteen dat van nature een goudgele kleur heeft. Bovendien is dit gesteente zeer bewerkbaar en daarmee geschikt voor de barokke versieringen. Slenterend door de straatjes ontdek ik steeds meer pracht. Barokke kunst zit hem in de details. Het oplettende oog zal bizarre beeldhouwkunst onder de balkons van Noto kunnen ontdekken: duiveltjes, grimassen of vrouwenhoofden met grote ogen. Deze sculpturen waren bedoeld om het kwaad af te weren, maar dienden ook als speelse uiting van de fantasie van de beeldhouwkunstenaars. Sommige balkons zijn dusdanig expressief, dat je er een heel barok toneelstuk in kunt ontdekken.

Midden in de stad bevindt zich de markante kathedraal van Noto. Deze is vernoemd naar de beschermheilige van de stad, San Nicolò de Mira. San Nicolò herkennen wij in de lage landen natuurlijk als niemand minder dan onze eigen Sinterklaas. Het brede trappenstelsel voor de San Nicolò vormt een ideale plek om de benen even wat rust te geven. Het uitzicht vanaf de trappen mag er zijn; de fotogenieke overbuur van de kathedraal is het Palazzo Ducezio (het stadhuis) dat is uitgedost met een prachtige zuilengalerij.

Er werden op 9 en 11 januari 1693 een inktzwarte bladzijde in de geschiedenisboeken van Sicilië geschreven. Een nietsontziende aardbeving hield op een verwoestende manier huis in de Val di Noto, het gebied in het zuidoosten van het eiland. Naar schatting eiste de desastreuse natuurramp 100.000 slachtoffers en werden steden en dorpen volledig van de kaart geveegd. Na de aardbeving werden steden langzaamaan weer heropgebouwd in de toenmalig hippe barokke bouwstijl.

Modica

De barokke facelift leverde Modica haar meest iconische ansichtkaartmotief op: de kathedraal van San Giorgio. Een bezoek aan de kathedraal kost je een paar zweetdruppeltjes. Eerst zullen 250 traptreden moeten worden overwonnen om de San Giorgio te bereiken. Met de nodige fantasie doet de trap een beetje denken aan de Spaanse trappen in Rome. Naarmate ik de kathedraal nader, wordt het uitzicht over de stad steeds een beetje mooier. Alsof mijn gebeden meteen zijn gehoord wordt ik bovenaan de trappen gewenkt door een straatverkoper die de laadbak van zijn Piaggio Ape vol met versgeteelde citroenen heeft liggen. ‘Signore, vuole assaggiare?’ Dat laat ik me geen twee keer zeggen. Na een kaarsje te hebben aangestoken in de San Giorgio vervolg ik mijn weg richting de andere belangrijke kerk van de stad, de San Pietro.

“Ik sta niet zo vaak op de foto, maar ga gerust je gang” Mario poseert voor zijn atelier en winkel ‘Malo’ aan de Via Clemente Grimaldi, pal naast de San Pietro. Mario vertelt dat hij pas 8 jaar in Modica woont, maar oorspronkelijk uit Caltagirone, hoofdstad van de keramiek, komt. “In Modica kan ik mij veel beter onderscheiden met deze artistieke ambacht” De buitenwand van het winkelpand is versierd met een kleurrijke verzameling Teste di Moro. Deze typisch Siciliaanse bloempotten kennen een lugubere oorsprong: De legende gaat terug tot de tijd van de Arabische overheersing van Sicilië. Volgens het volksverhaal woonde in Palermo een jonge vrouw met een prachtige bloementuin. Op een dag liep er een Moorse koopman langs en werd ze op slag verliefd. Ze begonnen een relatie, maar toen de vrouw ontdekte dat hij terug zou keren naar zijn land, maakte ze hem letterlijk een kopje kleiner en gebruikte zijn hoofd als bloempot zodat hij altijd bij haar zou blijven.

Een terugkerend Siciliaans dilemma blijft ‘Wat zal ik toch eens eten?’ Het riante aanbod van de verschillende specialiteiten en delicatessen maakt het er allemaal niet gemakkelijker op. Desondanks geef ik vastbesloten mijn bestelling aan de barista door. “Una scaccia per favore”. Vraag een Modicaan wat zijn favoriete streetfood is, en grote kans dat het antwoord ‘scaccia’ is. Dit is een soort opgerolde, dunne focaccia, voorzien van een simpele maar smakelijke vulling zoals tomaat met ui, spinazie, ricotta of aubergine. Ook onder de schoolgaande jeugd geniet de scaccia grote populariteit. Zo populair zelfs, dat wordt beweerd dat dit er persoonlijk voor zorgde dat de plaatselijke McDonald’s hun deuren gedwongen moest sluiten vanwege de tegenvallende verkoopcijfers. Bij het nemen van het eerste hapje wordt meteen duidelijk dat de hamburgers van de Amerikaanse fastfoodgigant geen match zijn voor de Modicaanse scaccia.

Scicli

In een vallei tussen kalkstenen heuvels ligt een het stadje Scicli, een goed bewaard geheim in de Val di Noto. In het barokke hart van de stad, aan de Via Francesco Mormino Penna, wordt mijn nieuwsgierigheid gewekt door een wachtend groepje mensen, waarvan enkelen uitgedost zijn in uniform. “Cosa sta succedendo, signora?” vraag ik aan een willekeurige omstander. “Oggi e la Festa della Liberazione” Natuurlijk! Het is vandaag 25 April, de nationale dag van de vrijheid. Bij deze feestdag wordt de bevrijding van Italië van het fascisme en de nazi-bezetting in 1945 herdacht. Alle ambtelijke functionarissen en overige notabelen van Scicli hebben zich voor de kerk verzameld in afwachting van de processie die onder muzikale begeleiding door het historische centrum van de stad zal voeren. Enkele minuten later wordt er een grote herdenkingskrans de kerk uit gedragen terwijl het blaasorkest zijn eerste noten begint te spelen. Dit alles onder toeziend oog van de nietsvermoedende toeristen die, met een ijsje op de hand, het spektakel van dichtbij kunnen aanschouwen.

Ragusa; een stad met twee zielen

Ragusa wordt ook wel ‘De stad met twee zielen’ genoemd. De UNESCO werelderfgoedstad bestaat uit twee verschillende delen die gescheiden worden door een diepe kloof: Ragusa Superiore boven op de heuvel, en Ragusa Ibla, in het dal. Ragusa Superiore is het nieuwere, modernere deel. Hier vind je rechte straten, winkels, cafés en het stadsleven zoals je dat in veel Italiaanse steden tegenkomt. Ragusa Ibla is het oude centrum, met kronkelige straatjes, een overdaad aan barokke architectuur en een sfeer die je meeneemt naar andere tijden.

Tijdens mijn bezoek aan de Val di Noto bleek de Fujifilm GFX (rangefinder-stijl) een ideale metgezel voor het vastleggen van Siciliaanse barok. De middenformaatsensor levert een uitzonderlijke detailweergave en subtiele tonale overgangen—perfect voor kalksteenfaçades, pleinen en de gelaagde textuur van zonverweerde muren. Dankzij het compacte, stille ontwerp werk je onopvallend in historische centra, terwijl de grote dynamiek moeiteloos schakelt tussen felle Mediterrane zon en diepe schaduwen in portieken en kerken. Het vaste brandpuntafstand verplicht je creatiever om te gaan met composities, maar zorgt er tegelijkertijd voor dat je meer rust hebt omdat er van 'keuzestress' geen sprake is. De beeldoutput is ongeëvenaard.

De Via Scala bestaat in z’n geheel uit traptreden die al kronkelend langs de huisjes naar boven voert. Tijdens de beklimming van de trap ontdek ik regelmatig verschillende doorkijkjes die steeds weer een uniek uitzicht over het lager gelegen Ibla verschaffen. Tijdens het uitpuffen fantaseer ik hoe mooi het toch zou zijn om in één van deze huizen te wonen. Iedere ochtend met een espresso op mijn balkonnetje met uitzicht over de oude stad terwijl de zon opkomt. Bovenaan de Via Scala arriveer ik bij de Chiesa Santa Maria delle Scale. Hiervandaan heb je het allermooiste uitzicht over Ibla. Als welverdiende beloning voor de inspanning trakteer ik mezelf op een Aperol Spritz op het panoramische terras van Scale del Gusto. Het is een leuk tijdverdrijf om de mensen die – al puffend en hijgend- bovenaan de trap verschijnen, te bespieden. Het gros van de wandelaars zijn toeristen, op zoek naar de beste selfieplek van de stad. De Ragusani pik ik er moeiteloos tussenuit; de winterjas-zonnebril combinatie verraad met deze zomerse temperaturen vrijwel direct hun lokale afkomst.

Net als zijn barokke broer in Modica, is ook het meest in het oog springende bouwwerk van Ibla vernoemd naar de Heilige Joris (San Giorgio). De bouw van de fotogenieke kathedraal werd voltooid in 1775. Het is goed toeven op het Piazza Duomo. Op het plein zijn aan weerskanten gezellige terrasjes te vinden waarop met volle teugen wordt genoten van het aangename voorjaarszonnetje. In de verte klinkt er gitaarmuziek van een straatmuzikant. Ik meen de melodie van Cinema Paradiso te herkennen. Na het volgende, iets kleinere plein, loop ik door de poort van een sierlijk gietijzeren hek en bevind ik me in de Giardino Ibleo. Dit is een mooi onderhouden stadspark, ingericht met beeldkunst, fonteinen en bloemenpracht. Zoek hier een bankje in de schaduw uit en je hebt de perfecte plek voor een siësta gevonden!